Ten punkt dotyczy narodu. Zobacz również: Judaizm.
Żydzi
Albert Einstein, Majmonides, Golda Meir, Emma Lazarus.
Liczebność ogółem
13,3 mln (2008)
Regiony zamieszkania
Izrael:
5 540 000
Stany Zjednoczone:
5 300 000
Francja:
490 000
Kanada:
375 000
Wielka Brytania:
295 000
Rosja:
215 000
Argentyna:
183 000
Niemcy:
120 000
Australia:
107 000
Republika Południowej Afryki:
106 000
Ukraina:
103 591-500 000
Węgry:
>100 000
Brazylia:
96 000
Meksyk:
40 000-50 000
Białoruś:
45 000
Belgia:
32 000
Turcja:
18 000 do 30 000
Holandia:
18 000 do 30 000
Włochy:
30 000
Chile:
21 000
Iran:
11 000-35 000
Etiopia:
>22 000
Azerbejdżan:
20 000
Urugwaj:
20 000
Hiszpania:
12 000
Polska:
>12 000
Język
hebrajski, jidysz, ladino i inne
Religie
głównie judaizm
Pokrewne grupy etniczne
Arabowie i inne ludy semickie
Żydzi, (dosł. ‘chwalcy /Przedwieczny/’ albo ‘czciciele /Dobry pasterz/’ z hebr. Jehudim, יהודים, jid. Jidn, ייִדן, ladino ג׳ודיוס Djudios) – naród wywodzący się od plemion semickich, zamieszkujących Palestynę, określanych w charakterze Hebrajczycy ewentualnie Izraelici, posługujący się oryginalnie językiem hebrajskim.
Pierwotnie wchodzili oni pewnie w zawartość grupy Habiru, którą w II tysiącleciu p.n.e. tworzyły ludy przybyłe do Syropalestyny z obszarów Mezopotamii. Uważa się, że nauka zawodu Hebrajczycy pochodzi właśnie od nazwy Habiru. Podstawą tożsamości narodu żydowskiego była credo narodowa - mozaizm zaś cywilizacja żydowska.
Żydzi zamieszkujący Państwo Izrael są nazywani Izraelczykami.
Spis treści
//
Określenie Żyd, Żydzi pochodzi od słów Juda, Judejczyk - imienia jednego z 12. synów biblijnego patriarchy Jakuba tudzież późniejszej nazwy jednego z 12. pokoleń Izraela. Plemiona Judy natomiast Symeona zaludniony w południowej części Palestyny, dokąd również znajdowała się Jerozolima, późniejsza miasto stołeczne całego Izraela a potem, po podziale państwa Salomona, Królestwa Judy. Judejczycy uważali się za w wyższym stopniu godnych potomków Izraela, albowiem posiadali starożytną stolicę Dawida, świątynię Bóg i w większym stopniu aniżeli ich pobratymcy z północy zachowywali prawo prawa mojżeszowego. Poniżej upadek VIII wieku p.n.e. północne Królestwo Izraela zostało rozbite przez Asyryjczyków, którzy również uprowadzili zbiorowość ludzka hebrajską sprowadzając na jej obszar inne narody. W owym czasie Judejczycy stali się jedynym pokoleniem Izraela zamieszkującym tereny Ziemi Obiecanej natomiast jedynymi Izraelitami, którzy posiadali własne państwo. Od tego momentu pozostałe pokolenia Izraela znajdujące się w diasporze są w tym momencie okazjonalnie wspominane przez Prezes Wola, tudzież epitet Judejczyk zaczyna być tożsame ze słowem Izraelita, Hebrajczyk. I w VIII wieku zanim Chrystusem w annałach Tiglatpilesara III pojawiają się najstarsze wzmianki o Judzie i rządzących zanim królach. O królestwie Judy mówią i dokumenty Sanheriba, Asarhaddona, Assurbanipala zaś Nabuchodonozora II.
Pod upadek VII wieku p.n.e. Nabuchodonozor II rozpoczął przesiedlenia ludności judejskiej na tereny Babilonu, oraz w roku 587 p.n.e. został skazany do zburzenia Jerozolimy, świątyni i porwanie pozostałych Judejczyków. To właśnie w okresie niewoli babilońskiej nauka zawodu Judejczyk, Żyd stał się tożsamym ze słowem Izraelita, Hebrajczyk, właśnie że mianem Żydów zaczęto formułować wszystkie 12 pokoleń, a nie właśnie samych Judejczyków. Tendencja ów wolno ułowić wzrokiem w Starym Testamencie, dokąd słowa Judejczyk i Judejczycy zastępują słowa Izraelici w księgach spisanych po upadku Królestwa Judy. Termin jehudi יהודי (Judejczyk = Żyd) występuje nieczęsto coraz przedtem niewolą babilońską (2 Królewska 16:6, 25:25, Jeremiasza 32:12, 34:9, 36:14.21.23 38:19), jednak w księgach Nehemiasza i Estery pojawia się aż 61 cięgi, kilkakrotnie używa go Jeremiasz po upadku Jerozolimy, wróżbita Zachariasz posługuje się przedtem określając Izraelitę (8:23). Wyraz jehudai יהודאי (Judejczycy = Żydzi) pojawia się nie wcześniej w księdze Daniela (3:8.12) i jest w szeregu przypadków użyte w księdze Ezdrasza (4:12.23, 5:1.5, 6:7.8.14).
W Nowym Testamencie wszyscy Izraelici często określani są mianem Judejczyków (Żydów), nie bacząc na że wielu nie pochodziło z plemienia Judy. Propagator Paweł pochodzący z pokolenia Beniamina (Filipian 3:5) nazywał siebie Judejczykiem, alias Żydem (Historia Apost. 21:39, 22:3; Galacjan 2:15), co wskazuje na okoliczność, że w tym momencie w I wieku n.e. wyraz Judejczyk było przez samych Izraelitów używane w charakterze epitet Hebrajczyka.
Wszystkie imiona, które biblijny Jakub-Izrael nadawał swoim 12. synom, posiadały duchowe obrączkowanie, co dotyczy i imienia J(eh)uda. Z języka hebrajskiego tłumaczy się je jak chwała, wychwalony, wysławiony (w odniesieniu do Boga Bóstwo). Żyd (Judejczyk) oznacza wtedy czciciela albo chwalcę Boga Pan zastępów i takie namawianie imienia potwierdza przedstawienie z księgi Rodzaju 29:35.
Najstarsze historia Żydów
Zobacz więcej w osobnym artykule: Starożytny Izrael.
Najstarszą historię Żydów przedstawia Pismo Święte, która określa ich jak naród wybrany przez Boga Pan wszechrzeczy. Żydzi mieli zapoczątkować od Abrahama, kto dookoła 1800 r. p.n.e. przywędrował z Ur w Mezopotamii do ziemi Kanaan (teraz Palestyna tudzież państwo Izrael). W toku trójpokoleniowego pobytu w Kanaanie Żydzi zaczęli posługiwać się językiem starokananejskim (będącym punktem wyjścia do języka hebrajskiego), choć w/g Biblii byli oryginalnie Aramejczykami. W późniejszym okresie Żydzi przebywali w Egipcie do 1200 p.n.e., podczas gdy przy wodzą Mojżesza powrócili podzieleni na 12 plemion do ziemi Kanaan w charakterze Ziemi Obiecanej przez Boga. Dookoła 1050 p.n.e. zjednoczeni przez króla Saula pokonali plemiona filistyńskie. Za panowania królów Dawida i Salomona królestwo przeżywało kwitnięcie dobrze wychowany i ekonomiczny, stając się lokalnym mocarstwem. Król Dawid zdobył Jerozolimę i ustanowił ją stolicą królestwa (dwanaście miesięcy 1003 p.n.e.).
Po śmierci Salomona doszło do podziału państwa na dwójka królestwa: Judę ze stolicą w Jerozolimie i Izrael ze stolicą w Samarii. Królestwa te prowadziły ze sobą nieustanne wojny przez dwieście lat, aż do podbicia Izraela przez Asyrię. W VI w. p.n.e. Judę zdobył Babilon, a Żydzi zostali uprowadzeni w tzw. niewolę babilońską. To okoliczność zapoczątkowało rozrzut - żydowską diasporę. Do Judei wróciła albowiem dopiero co niewielka część wysiedlonych Żydów, i to wówczas za króla Persji Cyrusa II Wielkiego. Końcówka pozostała ponad Eufratem, tworząc setnie prosperującą społeczność.
Wielu uczonych uważa, że miano Hebrajczycy pochodzi od terminu Habiru, starożytnego określenia wędrownych plemion semickich przybyłych do Palestyny spoza Eufratu, którzy za czasów Amenhotepa IV spustoszyli miasta-państwa Kanaanu. Najstarszą inskrypcją wymieniającą Izrael wśród narodów Kanaanu jest Stela Merneptaha z XIII wieku p.n.e., oraz zupa wzmianki o Izraelu jak państwie znajdują się na Steli Meszy z IX wieku p.n.e.
Żydzi w diasporze
Dzieci żydowskie z nauczycielem w Samarkandzie naokoło roku 1911, fot. Prokudin-Gorski.
Palestyńska związek żydowska przez kolejne stulecia podlegała, razem z całym krajem, władzy cesarstwo perskiego, potem Aleksandra Wielkiego, Ptolemeuszów egipskich i do szczętu syryjskich Seleucydów - aż do powstania Machabeuszy w 167 r. p.n.e., w którego efekcie powstało niezależne królestwo żydowskie. Przez całą drugą połowę pierwszego tysiąclecia p.n.e. rozwijała się intencjonalność narodowo-religijna Żydów w oparciu o religię judaizmu, która została skodyfikowana w tym okresie. Głównym siedlisko religijnym Żydów jest od tego czasu Jerozolima, dokąd stała Świątynia Jerozolimska. Po stu latach królowie żydowscy w charakterze wasale poddali się Rzymianom. W I i II w n.e., po dwóch kolejnych powstaniach żydowskich, Rzymianie zdziesiątkowali społeczność żydowską i zlikwidowali niepodległe królestwo. Od tej pory do czasów państwa Izrael przeważająca gros Żydów skąpiradło wyjąwszy Palestyną.
Ludność żydowska w diasporze w wyniku rozproszenia w różnych warunkach życiowych i w różnym otoczeniu rozpadła się na parę odrębnych grup etniczno-kultowych: Aszkenazyjczyków, Sefardyjczyków, Żydów orientalnych, posługujących się różnymi językami (jidysz, dialekty judeo-romańskie). Nie zważając na rozproszenia, Żydzi zachowali swoją kulturę przez w przybliżeniu dwie tysiące lat. Elementem łączącym Żydów rozsianych po całym świecie była ekskluzywistyczna, monoteistyczna wiara - mozaizm, którego przykazania obejmowały nie dopiero co kwestie wiary, przecież do głębi regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Mozaizm stanowił podstawę świadomości narodowej Żydów i stanowił przejaw żydowskości - w przypadku Żydów religia dokładnie pokryło się z narodowością.
Diaspora żydowska rozproszyła się po całym znanym w owym czasie świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianom cesarstwo perskim, na Kaukazie, w zachodnich Chinach, w Etiopii, w Arabii, w Afryce - zarówno w prowincjach rzymskich, kiedy i na jej wschodnim wybrzeżu. Nauki Mahometa wykazują oddziaływanie teologii żydowskiej. Był to również trwanie żydowskiego prozelityzmu - w największym stopniu znanym jego przykładem jest Kaganat Chazarski. Istniejące od VI do X wieku na stepach między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim państwo Chazarów, ludu pochodzenia tureckiego, przyjęło mozaizm jak wierzenia państwowe. Niektórzy autorzy, na przypadek Artur Koestler, popierali kontrowersyjną tezę podług której po upadku państwa Chazarów wysiedleńcy chazarscy przybyli do Europy i dali arche Żydom aszkenazyjskim. Nowoczesne badania genetyczne przeczą tej teorii.
Diaspora europejska
W średniowieczu najliczniejsza była diaspora europejska. Pierwszym wielkim ośrodkiem osadnictwa żydowskiego była Andaluzja - muzułmańska Hiszpania (wskutek tego sefardim, hebr. “Hiszpanie”), dokąd zacięcie na rzecz Żydów do przybycia Almorawidów w 1086 r. były owszem korzystne, iż często sprawowali najważniejsze funkcje państwowe. Diaspora andaluzyjska uległa rozproszeniu po reszcie Europy i po Bliskim Wschodzie po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii i Portugalii w latach 1492-1497. W tamtym czasie największym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego w Europie stały się kraje niemieckie (wskutek tego aszkenazim, hebr. “Rajch”). A w Polsce Żydzi w dużych ilościach osiedlali się od XIII wieku. Rychło po odkryciu Nowego Świata zaczęło się osadnictwo żydowskie w Ameryce.
W krajach feudalnej Europy chrześcijańskiej Żydzi stanowili odrębną grupę ludności, w istocie wyróżniający się kondycja - rządzili się własnymi prawami, mieli własne sądy, władze samorządowe, statystycznie cieszyli się ochroną panującego, bowiem w charakterze “słudzy Skarbu” (servici camerae) zapewniali mu dopływ gotówki z podatków. Żydzi skupiali się w miastach, dokąd osiedlali się w gettach - odrębnych dzielnicach, w wielu przypadkach z własnymi murami i władzami. Wypada zaznaczyć, iż getta stanowiły skupiska dobrowolne i otwarte, równie, gdy skupiska innych grup narodowościowych (np. Ormian).
W diasporze częste były akty wrogości poniżej Żydów, zwłaszcza w okresach klęsk żywiołowych, za które ich winiono. Przybierały one przeciętnie formę pogromów - ruchawek tłumu, mordującego Żydów i rabującego dzielnice żydowskie. Zresztą oskarżano Żydów o mordy rytualne (idea Szymona z Trydentu) i profanacje. Aż do czasów reżimu Hitlera w Europie nie zdarzały się oraz prześladowania w formie represyjnego ustawodawstwa - bo nie powinno się za takie traktować systemu feudalnego prawa, w którym każda wspólnota ludności (”naród”, “stan rzeczy”) miała właściwe na rzecz siebie przywileje i ograniczenia. Wyjątkiem była Federacja rosyjska, dokąd carowie nakładali na Żydów później idące ograniczenia i dopuszczali do pogromów. Do XX wieku ogólne postawa chrześcijan do Żydów, których bez ustanku uważano za “nieprzyjaciół Chrystusa”, było nieprzyjazne, a kiedy niekiedy prosto z mostu wrogie.
W drugiej połowie XIX i XX wieku wśród Żydów europejskich powstały para przeciwstawne koncepcje: próba do asymilacji Żydów w miejscu ich zamieszkania zaś odrodzenia więzi narodowych i utworzenia własnego państwa (syjonizm). Narastające nastroje antysemickie w Europie i wzrastająca moda ruchu syjonistycznego przyczyniły się do zapoczątkowania, a odtąd do emigracji kolejnych grup Żydów do Palestyny.
Diaspory wedle wielkości
Stany Zjednoczone są dziś siedzibą pierwszej co do wielkości diaspory żydowskiej; podług badań przeprowadzonych w 2005 roku numer Żydów w poszczególnych krajach wynosiła (wielkości przybliżone):
- Stany Zjednoczone: > 6 155 000 (więcej aniżeli w samym Izraelu; powyżej jedna druga nie trzeba do żadnej wspólnoty religijnej)
- Rosja: 800 000
- Francja: 606 561
- Ukraina: 500 000
- Kanada: 394 000
- Argentyna: 300 000
- Wielka Brytania: > 300 000
- Niemcy: > 220 000
- Brazylia: 130 000
- Australia: 120 000
- Republika Południowej Afryki: 106 000
- Belgia: 52 000
- Meksyk: 50 000
- Iran: 40 000
- Holandia: 40 000
- Turcja: 30 000
- Włochy: 45 000
II walka światowa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Holocaust.
Żyd w podeszłym wieku w getcie warszawskim.
W okresie II wojny światowej ówczesna narodowo-socjalistyczna (nazistowska) III Czereda Niemiecka podjęła masową eksterminację Żydów, zmierzając do ich całkowitego wyniszczenia (”ostateczne podejście kwestii żydowskiej”, niem. Endlösung der Judenfrage). W (przymusowych tym łącznie) gettach, w niemieckich obozach koncentracyjnych i ośrodkach natychmiastowej zagłady i po prostu na ulicach wymordowano ich ok. 6 mln (holocaust, Szoa). Wydarzenia te nasiliły emigrację żydowską do Palestyny.
Zryw współczesnego Izraela
Zobacz więcej w osobnym artykule: Opowiadanie Izraela.
W latach 1945-1948 w brytyjskiej wtedy Palestynie doszło do wojny domowej między Żydami z jednej a Brytyjczykami i Arabami z drugiej okolica. Po wycofaniu się Brytyjczyków (wymuszonego między innymi przez terroryzm bojówek żydowskich) i utworzeniu państwa Izrael kampania przekształciła się w regularną wojnę między armią izraelską i armiami arabskich państw ościennych. Walka ta zakończyła się izraelskim zwycięstwem i ukształtowaniem państwa Izrael w granicach, które ogół międzynarodowa uznaje do teraz. Po 1967 wobec kontrolą Izraela znajdują się także Jerozolima Wschodnia, Okcydentalny Obrębek i Pas Gazy.
Obecnie Izrael zamieszkuje nad 5,5 mln Żydów z żyjących na świecie wokół 17 mln.
Przypisy
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10
Zobacz też
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Żydzi
- Aszkenazyjczycy
- Sefardyjczycy
- Mizrachijczycy
- Ludy semickie
- Habiru
- Antysemityzm
- Języki żydowskie
- Historia Żydów w Polsce
- Izrael
- Światowy Zjazd Żydowski
- Judaizm
Linki zewnętrzne
- Grupa dyskusyjna Nierzeczywisty Izrael (WIL)
- Forum Żydów Polskich
- www.izrael.badacz.org
- The 614th Commandment Society. Religia mojżeszowa: informacje, artykuły, eseje, pytania, odpowiedzi
- www.joo.eu - Stronica Poświęcona życiu Żydów w Polsce - wydarzenia, prasówka, Pamiętnik internetowy Rabina
.svg){kind=link}
